ÍSLENSKU SAFNAVERÐLAUNIN

Gerðarsafn hefur unnið metnaðarfullt starf sem skapar sterk tengsl milli innra og ytra safnastarfs með fjölbreyttum hætti. Leitast er eftir því að endurspegla stöðu safnsins sem eina listasafn landsins stofnað til heiðurs listakonu, Gerði Helgadóttur (1928-1975), myndhöggvara. Sköpunarkraftur og tilraunasemi Gerðar er leiðarstef í sýningargerð, viðburðum og fræðslustarfi. Gerðarsafn leggur upp úr því að vera leiðandi safn og vettvangur samtímalistar á Íslandi. Sýningardagskrá endurspeglar strauma og stefnur samtímans samhliða verkum úr safneign.

Með öndvegisstyrk úr safnasjóði árið 2021 hefur Gerðarsafni verið gert kleift að ráðast í öflugt rannsóknarstarf á verkum Gerðar Helgadóttur. Rannsóknirnar hafa leitt af sér ný sjónarhorn á listrænan feril hennar og veitt nánari innsýn í líf hennar og starf. Samhliða rannsóknunum hefur verið unnið að uppfærslu á skráningum í Sarpi sem mun auka aðgengi almennings að safneign sem og að tryggja fagleg vinnubrögð. Áherslur rannsókna árið 2023 voru að kortleggja bréfasamskipti Gerðar við ættingja og vini. Grunngögnin voru þannig skrásett, rannsökuð og gerð aðgengileg fyrir rannsakendur. Unnið var að undirbúningi bókar og sýningar sem lokaútkomu rannsóknarverkefnisins. Þannig leitast Gerðarsafn við að gera rannsóknir á verkum og lífi Gerðar aðgengilegar fræðasamfélaginu og almenningi með sýningum, bókaútgáfu og skráningu í Sarp og fléttir þannig vel saman grundvallarþáttum safnastarfs með prýðilegum hætti.

GERÐUR grunnsýning opnaði í byrjun janúar 2023 á neðri hæð Gerðarsafns. Sýningin stendur sem breytileg grunnsýning en kjarni sýningarinnar eru járnverk Gerðar sem standa í rakastýrðu sérrými. Um er að ræða nýtt rými sem er samtímis sýningarsvæði og framlenging á varðveislurými safnsins. Með opnun sýningarinnar og þessu nýja varðveislurými var stigið mikilvægt skref í aðbúnaði listaverka í safneign og tengingu milli varðveislu og miðlunar.

Sýningin er þar að auki í nánu samtali við fræðslurými safnsins Stúdíó Gerðar, þar sem gestum gefst færi á að fræðast um og skapa myndlist. Þá endurspegla áherslur á fræðslustarf safnsins að vissu leyti rannsóknar- og sýningarstarfið. Auk þess hefur safnið verið í samstarfi við erlend og innlend söfn þar sem sjónum er beint að samtali myndlistar og umhverfismála. Þannig setur Gerðarsafn upp fjölþátta samtal íslenskrar listasögu við strauma og stefnur samtímans.

Áherslur á tengingu innra og ytra starfs Gerðarsafns eru til fyrirmyndar þar sem byggt er á safneign, lífi og starfi Gerðar Helgadóttur. Safninu tekst vel til með að flétta saman varðveislu, listsögulegum rannsóknum og sýningarstarfi sem endurspeglar strauma og stefnur samtímans.

Verkefnið Sjónarafl – þjálfun í myndlæsi miðar að því að auka aðgengi barna og ungmenna að menningarfi þjóðarinnar sem finna má í söfnum landsins. Sjónarafl er byggt á þróunarverkefni sem fræðsludeild Listasafns Íslands hefur unnið að undanfarin ár og byggir á alþjóðlegum rannsóknum í myndlæsi. Kennsla í myndlæsi eykur þekkingu yngri safngesta á myndlist, eflir gagnrýna hugsun, rökhugsun og hugtakaskilning ásamt því að þjálfa nemendur í virkri hlustun og skoðanaskiptum.

Sjónarafl – þjálfun í myndlæsi var þróað og unnið í samstarfi við Barnaskóla Hjallastefnunnar árin 2021-2022. Verkefnið miðar með markvissum hætti að því að tengja kennslu í myndlæsi og listasögu við skólakerfið og auka þekkingu nemenda á menningarsögu og myndlist. Að þróunarverkefni loknu varð til mikilvægt efni sem gefið var út í rafrænu formi sem og í prentaðri útgáfu. Með því er jafnframt stuðlað að aukinni þátttöku kennara og nemenda óháð búsetu. Þannig er komið til móts við skóla á landsbyggðinni sem hafa ekki sama svigrúm til safnaheimsókna og skólar á höfuðborgarsvæðinu.

Sérstaða og styrkur fræðsluefnisins er að auðvelt er að laga það að mismunandi aldri nemenda, allt frá leikskólum upp á háskólastig. Aðferðin hefur einnig nýst almennum safngestum til dýpkunar skilnings á safnkostinum. Sömuleiðis er vel hægt að yfirfæra aðferðina á safnkost annarra safna á Íslandi.

Með verkefninu uppfyllir Listasafn Íslands óskir um vandað efni sem kennir myndlæsi og byggir á verkum íslenskra myndlistarmanna. Menntunarhlutverk safnsins sem eitt af höfuðsöfnum landsins er veigamikið. Þá styður verkefnið við mynd- og menningarlæsi í skólakerfinu með beinni tengingu við aðalnámskrá grunnskóla, Barnasáttmálann og mennta- og menningarstefnu stjórnvalda.  Efnið er nú þegar komið í notkun í mörgum skólum og hefur kennsluefnið einnig verið tekið í notkun á Menntavísindasviði Háskóla Íslands þar sem nemendur nýta sér Sjónarafl í námi sínu. Listasafn Íslands er einnig að þróa fjarkennslu í myndlæsi og er sú vinna hafin í samstarfi við Grunnskóla Snæfellsbæjar og Menntaskólann á Egilsstöðum. Verkefnið hefur mikilvægu samfélagslegu hlutverki að gegna enda eitt meginmarkmið þess að efla myndlæsi meðal almennings og dýpka þekkingu og áhuga á myndlist.

Sjónarafl – þjálfun í myndlæsi er einstaklega vel unnið, faglegt og metnaðarfullt fræðsluverkefni þar sem myndlist og menning er kennd á framsækinn og áhugaverðan hátt.  Verkefnið er skýrt og hnitmiðað og tenging skóla og safnastarfs er framúrskarandi en hentar einnig fullorðnum og almennum safngestum. Styrkur verkefnisins er sá að auðvelt er að aðlaga það mismunandi aldri, óháð búsetu. Einnig er auðvelt að yfirfæra aðferðina á safnkost annarra safna sem stuðlar að auknu samstarfi. Sjónarafl – þjálfun í myndlæsi setur metnaðarfull og fagleg viðmið í fræðslustarfi. Verkefnið er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Sauðfjársetur á Ströndum er mikilvæg og öflug menningarstofnun sem hefur haft gríðarmikið gildi fyrir samfélagið á Ströndum frá því það var sett á fót árið 2002. Sauðfjársetrið hefur staðið fyrir nýsköpun og uppbyggingu á sviði menningar og lista og aukið menningarlega fjölbreytni nærsamfélagsins. Safnastarf á Sauðfjársetrinu hefur á skömmum tíma vakið athygli fyrir öflugt rannsóknarstarf sem og frumlega og fræðandi viðburði eins og sviðaveislu og Íslandsmeistaramót í hrútadómum.

Starf safnsins tengir á áhugaverðan hátt náttúru og sögu samfélagsins. Náttúrubarnaskólinn á Ströndum hefur verið starfræktur síðan 2015. Hann byggir á hugmyndafræði um náttúrutúlkun og menntatengda ferðaþjónustu. Í skólanum er boðið upp á margvísleg dags- eða helgarnámskeið fyrir börn, þar sem miðlað er fróðleik um náttúru og umhverfi, í listasmiðjum og með útivist og skemmtun. Í tengslum við skólann hefur þróast Náttúrubarnahátíð sem byggir á útivist, náttúrutúlkun og þjóðfræði.

Sauðfjársetrið hefur sinnt faglegu safnastarfi af krafti og safnað á skipulegan hátt munum, myndum og minningum Strandamanna og miðlað þeim með margvíslegum hætti, til dæmis með hlaðvarpsþáttunum Sveitasíminn.

Rannsóknarstarf Sauðfjársetursins hefur verið til fyrirmyndar. Það hefur allt frá stofnun staðið fyrir umfangsmiklum rannsóknum og útgáfustarfsemi á sögu og menningu íbúa svæðisins í samstarfi við Rannsóknarsetur Háskóla Íslands á Ströndum – Þjóðfræðistofu.

Þótt Sauðfjársetrið sé lítið safn á mælikvarða menningarstofnana er gildi þess fyrir samfélagið á Ströndum, mannlíf og menningu, langt umfram umfang starfsemi þess. Með starfi sínu hefur starfsfólk Sauðfjárseturs eflt menningarvitund og áhuga á sögu og menningu svæðisins langt út fyrir nærsamfélagið.

Sýningin Með verkum handanna: Íslenskur refilsaumur fyrri alda var sett upp í tilefni útgáfu samnefndrar bókar eftir Elsu E. Guðjónsson, fyrrverandi deildarstjóra textíl- og búningadeildar Þjóðminjasafns Íslands, en var auk þess aðalviðburður afmælisdagskrár safnsins á 160 ára afmæli þess árið 2023.

Á sýningunni Með verkum handanna: Íslenskur refilsaumur fyrri alda er heildarsafn íslenskra refilsaumsverka saman komið en alls hafa fimmtán verk, hin skrautlegu tjöld, varðveist og teljast á meðal glæsilegustu listaverka þjóðarinnar. Öll verkin eru kirkjuklæði og innihalda refilsaum, ensk-norræna útsaumsgerð sem varðveittist á Íslandi. Um er að ræða tíu myndskreytt altarisklæði, stakan altarisvæng með refilsaumuðum borða, hökul með refilsaumuðum róðukrossi, andlitsmynd af Þorláki Skúlasyni biskup, altarisbrún með refilsaumaðri áletrun og myndskreyttan refil eða veggklæði. Tólf klæðanna eru frá síðmiðöldum og þau elstu frá því seint á 14. öld. Þrjú hin yngri eru frá sautjándu öld og talið er víst að það yngsta sé frá árinu 1677. Einnig er talið að miðaldaverkin hafi flest verið saumuð við nunnuklaustrin tvö að Kirkjubæ og Reynisstað eða við biskupsstólanna tvo og líklegt er að margar hendur hafi komið að gerð hvers klæðis en öll eru verkin vitnisburður um stórfenglegt listhandverk kvenna á miðöldum.

Sýningin byggir á níu verkum í eigu Þjóðminjasafns Íslands en sex eru í eigu þriggja erlendra safna: Louvre-safnsins í París, Þjóðminjasafns Dana og Rijksmuseum Twenthe í Hollandi. Hafa flest verkanna áður verið lánuð á sýningar Þjóðminjasafnsins en er þetta í fyrsta skipti sem þau fást og sjást samtímis á sýningu hjá safninu. Telst þetta til stórviðburðar og hefur Þjóðminjasafn Íslands gengist undir strangar kröfur eigendanna varðandi forvörslu, umhverfi og aðstæður sýningarinnar, sem er glæsilega hönnuð.

Ítarleg dagskrá viðburða var sett saman í tengslum við sýninguna sem hafa verið afar vel sóttir og vakið verðskuldaða athygli almennings. Haldin hafa verið tvö málþing með átta fyrirlesurum, auk fjölda sérfræðileiðsagna, hádegisfyrirlestrar með stökum sérfræðifyrirlestrum, barnaleiðsagnir og handverksnámskeið. Þar að auki var samin sérstök fræðsludagskrá, miðuð að nemendum á miðstigi grunnskóla, þar sem fjallað er um handverk miðalda með áherslu á mynd- og ritlist.

Sýningin Með verkum handanna: Íslenskur refilsaumur fyrri alda fylgir útgáfu samnefndrar bókar sem byggir á niðurstöðum áratugalangra rannsókna Elsu E. Guðjónsson sem lést árið 2010. Rannsóknir Elsu eru einstakar í sinni röð og einkennast skrifin af alúð og nákvæmni er kemur að tækni og ferli, ásamt sögulegu og listrænu samhengi hvers klæðis. Um er að ræða stórbrotið verk sem Lilja Árnadóttir, fyrrverandi samstarfskona Elsu og sviðsstjóri á Þjóðminjasafni Íslands, lauk við og bjó til prentunar og ritstýrði ásamt Merði Árnasyni. Hlaut bókin Fjöruverðlaunin 2024 í flokki fræðirita, tilnefningu til Íslensku bókmenntaverðlaunanna 2023 og tilnefningu til Viðurkenningar Hagþenkis 2024. Með verkum handanna: Íslenskur refilsaumur fyrri alda – sýning, dagskrá og útgáfa – er einstakur viðburður í íslensku safnastarfi.

Ný grunnsýning Byggðasafnsins í Görðum, Akranesi, var opnuð þann 13. maí 2021. Sýningin er staðsett í aðalsýningarhúsi safnsins á safnsvæðinu. Á sýningunni er líf íbúa á Akranesi og í Hvalfjarðarsveit skoðað og sagan rakin frá sjávarþorpi og sveitasamfélagi á 17. öld til nútímalegs kaupstaðar með á áttunda þúsund íbúa. Sýningin skiptist í fjóra hluta það er lífið til sjós, lífið í landi, lífið í vinnu og lífið í leik. Gestir fá að kynnast einstaklingum sem settu svip sinn á samfélagið og heyra sögur af smáum og stórum afrekum.

Sýningin er byggð á samspili muna, mynda og frásagna og eru ýmsar miðlunarleiðir notaðar til að leiða gesti um króka og kima bæði hússins og sögunnar. Notkun ljósmynda og kvikmynda er vel unnin og færir gestinn inn í nálæga og fjarlæga fortíð. Vönduð hljóðleiðsögn veitir gestum aðgang að upplýsingum og frásögnum og er áhugaverður hluti af sýningunni. Sagan lifnar við í gegnum vel unna texta þar sem persónulegar frásagnir hljóma í bland við annan fróðleik. Auk þess sem gestir geta þrætt sýninguna með ratleik í hönd sem byggir fyrst og fremst á sjónrænni upplifun.

Vinnan við gerð sýningar stóð frá byrjun árs 2017 og fram í maí 2021 en samhliða grunnsýningarvinnu var farið í mikla viðhaldsvinnu á húsnæði safnsins og aðgengi að byggingunni lagað. Fleira á svæði safnsins hefur verið endurbætt og má sérstaklega nefna nýtt bátahús sem er glæsileg framkvæmd.

Það er einstakt afrek hjá ekki stærra safni en Byggðasafninu í Görðum og eigendum þess að koma á fót grunnsýningu á borð við þessa. Hvergi er gefinn afsláttur í framsetningu og umgjörð, heldur er framúrskarandi hönnun nýtt til að leysa ýmis mál með eftirtektarverðum hætti.  Fjölmargar skemmtilegar lausnir bera hugmyndaauðgi hönnuða og aðstandenda vott.

Það er mat valnefndar að ný grunnsýning Byggðasafnsins í Görðum sé framúrskarandi verkefni, þar sem faglegt safnastarf og vönduð úrvinnsla fara saman. Þar er hugað að því að ólíkir gestir finni eitthvað við sitt hæfi og að hver og einn geti notið sýningarinnar á sínum hraða og forsendum.  Það er augljóst að grunnsýningin er stórt verkefni sem hefur kostað mikla vinnu en snjallar lausnir hafa gert safninu kleift að skapa sýningu sem stenst fyllilega kröfur samtímans um fjölbreytta miðlun og aðgengileika.

Gerðarsafn er framsækið nútíma- og samtímalistasafn þar sem lögð er áhersla á að efla áhuga, þekkingu og skilning á myndlist með sýningum, fræðslu og annarri miðlun. Á undanförnum árum hefur safnið unnið með nýjar áherslur bæði í almennri starfsemi og listrænni sýn sem talið er að sé íslensku samfélagi og safnaumhverfi til framdráttar­­.

Safnið hefur lagt mikla áherslu á að auka og bæta fræðslustarfið almennt. Sérstakt átak hefur verið í aðgengi grunnskólabarna í Kópavogi að menningar- og safnfræðslu og þjónustu við sérhópa (fjölskyldur, eldri borgara, nýja Íslendinga). Boðið er upp á þema-heimsóknir fyrir skólahópa í samvinnu við önnur menningarhús Kópavogs og þau heimsótt í sömu ferð. Unnið hefur verið að metnaðarfullri dagskrá fyrir börn og fjölskyldur og aðra sérhópa, með það að marki að gera safnið að skapandi samverustað. Reglulega er boðið upp á fjölbreyttar vinnusmiðjur þar sem unnið er út frá sýningum og safneign.

Unnið var að því að útvíkka fræðslustarf til allra aldurshópa með það að marki að gera myndlist aðgengilegri og vekja forvitni gesta á ólíkum hliðum myndlistar. Myndlist á mannamáli kallast nýr liður í fræðslustarfi Gerðarsafns, en þetta eru vikulegar færslur á samfélagsmiðlum og á heimasíðu safnsins sem taka fyrir hugtak innan myndlistar með örskýringum og myndum af verkum til stuðnings. Verk úr safneign eru notuð til grundvallar og með tímanum verður til hugtakabanki um myndlist á íslensku. Markmiðið er að auka aðgengileika að myndlist og lækka þröskuldinn fyrir almenning til að nálgast listaverk, skilja þau og túlka.

Mat valnefndar er að nýjar áherslur í miðlun Gerðarsafns nái til fjölbreytts hóps gesta á ólíkum aldri þar sem mikilvægri þekkingu á sviði safnsins er miðlað til þeirra á forvitnilegan og faglegan hátt, bæði með hefðbundnum leiðum miðlunar sem og notkun á nýjum miðlum. Safninu tókst sérstaklega vel til með verkefninu Í takti þar sem markmiðið var að gera safnið unglingavænna og stofna sérstakt unglingaráð safnsins. Nýjar áherslur Gerðarsafns í miðlun á samtímalist og safnkosti er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Hönnunarsafn Íslands er einstakt sinnar tegundar á Íslandi, verandi eina safnið sem safnar, skráir, rannsakar og miðlar íslenskri hönnun frá 1900 fram til dagsins í dag. Síðastliðin tvö ár hefur safnið skoðað sérstaklega þau tækifæri sem leynast í stafrænum rýmum safnsins og hvernig nýta megi þau safninu til framdráttar á líflegan og fræðandi hátt. Sérstök áhersla hefur verið lögð á að líta á stafræn rými safnsins sem eðlilegt framhald af sýningarhúsnæðinu og þeir gestir sem sækja þau heim jafn mikilvægir þeim gestum sem koma inn á sýningarnar í húsnæði safnsins við Garðatorg 1.

Þegar safnhúsið var lokað almenningi vegna COVID skapaðist svigrúm til að staldra við og rýna í stafræn rými safnsins. Hafist var handa við að skoða hvert rými fyrir sig. Hvað ætti heima í hverju

rými, hvernig þau tengdust viðfangsefnum og starfsemi safnsins, hvaða tækifæri leyndust í þeim og hvernig safnið gæti virkjað þau. Að lokinni þessari vinnu fékk hvert rými ákveðnar áherslur og hverjum starfsmanni var úthlutað raunhæfu hlutverki. Rýmin sem um ræðir eru heimasíða, Facebook, Instagram og Google Maps.

Meðal verkefna sem safnið hefur unnið beint fyrir samfélagsmiðla má nefna Jóladagatal á Facebook og birtist einnig sem sýning í glugga safnbúðar. Á Instagram var unnin sýning í tilefni af 100 ára afmæli fullveldis Íslands árið 2018 sem meðal annars er notuð í kennslu í hönnunarsögu við Tækniskólann. Þá var sent beint út á Facebook hægvarp á meðan samkomutakmarkanir voru í gildi.

Sýningar Hönnunarsafnsins undanfarin tvö ár hafa líka vakið athygli fyrir faglega og metnaðarfulla nálgun á viðfangsefninu. Meðal annars hefur innri sýningarsalur safnsins verið nýttur sem opið rými til rannsókna og hvetur þannig til samtals safnsins við rannsakendur á sviði hönnunar. Þá hefur safnið tekið í notkun 90 fm svæði sem kallast Smiðja og er ætlað undir safnfræðslu, smiðjur, námskeið og fleira. Í anddyri safnsins hafa undanfarin misseri verið reknar vinnustofur þar sem hinir ýmsu hönnuður hafa dvalið 3 mánuði í senn og hefur það gefið möguleika á samtali milli gesta safnsins og hönnuðanna. Fyrirkomulagið lífgar upp á safnaumhverfið og gefur innsýn í aðferðafræði og störf hönnuða.

Það er mat valnefndar að Hönnunarsafni Íslands hefur tekist einstaklega vel til við að ná til nýrra gesta með því að styrkja og nýta enn betur hin stafrænu tengsl sem eru orðin hluti af daglegum veruleika samfélagsins. Öflug miðlun safnsins á safnskosti og rannsóknum þeim tengdum, hvort sem er í sýningum þess eða í stafrænum rýmum er nýstárleg og eftirtektarverð og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Síldarminjasafn Íslands á Siglufirði stendur vörð um þann merka kafla í þjóðarsögunni sem síldin markar og kallaður hefur verið síldarævintýrið. Um er að ræða eitt stærsta safn landsins þar sem sögu síldarárana eru gerð skil með metnaðarfullri sýningargerð og öflugu fræðslustarfi. 

Síldarminjasafnið hefur um árabil tekið á móti skólahópum á öllum námsstigum, frá leikskóla til háskóla. Síðustu ár hefur safnið unnið að metnaðarfullu fræðsluverkefni sem nefnist „Safn sem námsvettvangur“, í samvinnu við Grunnskóla Fjallabyggðar. Þar eru samþætting námsgreina, skapandi starf og virkni nemenda og samvinna við nærsamfélagið á meðal áhersluatriða.

Markmið verkefnisins er að kynna fjölbreyttan starfsvettvang safnsins fyrir börnum og unglingum á tveimur eldri stigum grunnskóla og gefa þeim færi á að sjá og skynja safnið frá öðru sjónarhorni en almennir safngestir. Námskeiðin eru þróuð í samstarfi við starfsfólk Grunnskóla Fjallabyggðar og þau sniðin að hverjum aldurshópi fyrir sig, með tilliti til gildandi aðalnámskrár og markmiða skólastarfsins. Kennslan fer fram í húsakynnum Grunnskólans og Síldarminjasafnsins og hljóta nemendur fræðslu um starfsemi safns; allt frá varðveislu gripa til skráningar, heimildasöfnunar, rannsókna, miðlunar, leiðsagna og almennrar kynningastarfsemi safnsins.

Vetrarstarfið býr börnin undir það stóra og ábyrgðarmikla hlutverk að stjórna safninu í einn dag. Nemendur taka yfir safnið í einn dag og ganga í fjölbreytt störf; afgreiðslu, leiðsagnir um sýningar safnsins, vinnu í geymslum, vinnu við ljósmyndakost, forskráningu gripa og svo framvegis, með það að markmiði að miðla gestum því sem þau hafa lært á skólaárinu. Þannig hafa börnin stórt og þýðingarmikið markmið fyrir augum á skólaárinu og með þessu móti eru vonir bundnar við að augu íbúa í nær samfélaginu opnist enn frekar því faglega starfi sem fer fram á safninu og á söfnum almennt. Mikil ánægja var með verkefnið hjá nemendum sem og einstaklingum og stofnunum sem að því komu og íbúum nærsamfélagsins. 

Mat valnefndar er að verkefnið „Safn sem námsvettvangur“ sé fyrirmyndarverkefni. Lykillinn að velgengni þess er góð samvinna safns og skóla, sem varð til þess að sá einstaki árangur náðist að safnfræðslan varð hluti af stundaskrá þeirra grunnskólanemenda sem hún miðaði að. Þar með eflast góð tengsl við íbúa í heimabyggð og staða safnsins sem virkur þáttur í menntun og tómstundum grunnskólabarna.  Verkefnið er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Minjasafn Austurlands á Egilsstöðum, Tækniminjasafn Austurlands á Seyðisfirði og Sjóminjasafn Austurlands á Eskifirði ásamt Gunnarsstofnun, menningar- og fræðasetri á Skriðuklaustri í Fljótsdal.

Þessi þrjú söfn ásamt Gunnarsstofnun leiddu þetta samstarfsverkefni í tilefni af 100 ára afmæli fullveldis Íslands, en alls tóku níu mennta-, menningar- og rannsóknarstofnanir á Austurlandi þátt í verkefninu. Þar var frumlegum aðferðum beitt til að skoða og skapa umræðu um hugtökin fullveldi og sjálfbærni út frá aðstæðum barna þá og nú. Kjarninn var fjórskipt sýning, sem sett var upp á þessum söfnum og Gunnarsstofnun. Á hverjum stað voru tvö börn í forgrunni, annars vegar barn frá árinu 1918 og hins vegar barn af sama kyni og á sama aldri árið 2018. Aðstæðum þessara barna var lýst í fyrstu persónu frásögnum þar sem komið var inn á mismunandi málefni sem tengjast heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, s.s. fátækt, hungur, heilsu, menntun, jafnrétti, aðgang að vatni, sjálfbæra orku, atvinnumöguleika og nýsköpun. Sögurnar voru frumsamdar en byggðar á heimildum um aðstæður barna þá og nú. Frásagnirnar voru myndskreyttar með ljósmyndum, annars vegar af barni í nútímanum og hins vegar af þessu sama barni í „fortíðinni“. Til að ná fram einkennum gamalla ljósmynda var myndin af barninu í fortíðinni tekin með gömlum ljósmyndatækjum frá Eyjólfi Jónssyni ljósmyndara frá Seyðisfirði, sem varðveitt eru í Tækniminjasafni Austurlands. Einnig voru til sýnis gripir úr safnkosti hvers safns og gripir úr nútímanum sem tengdust umfjöllunarefnunum og voru gestir hvattir til að líta í eigin barm og spegla eigin aðstæður við aðstæður barnanna og heimsmarkmiðin. Einfaldleiki og sjálfbærni voru höfð að leiðarljósi við hönnun sýningarinnar og á vef verkefnisins má nálgast ýmis fræðsluverkefni sem tengdust sýningunni. Auk fyrrgreindra safna komu eftirtaldar stofnanir að verkefninu: Héraðsskjalasafn Austfirðinga, Skólaskrifstofa Austurlands, Landgræðsla ríkisins og Menntaskólinn á Egilsstöðum en verkefnið var leitt af Austurbrú og verkefnisstjóri var Elva Hlín Pétursdóttir fyrrum safnstjóri Minjasafns Austurlands.

Mat valnefndar er að samstarf austfirsku safnanna í verkefninu Austfirskt fullveldi – sjálfbært fullveldi, sé til fordæmisgefandi um hvernig söfn af hvaða stærðargráðu sem er geta gert sig gildandi í samfélagsumræðunni og verið leiðandi í samstarfi við fleiri stofnanir. Sýningin tók á knýjandi málefnum samtímans, tengdi safnkost við samfélagið þá, nú og í náinni framtíð með hliðsjón af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Verkefnið er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Ný grunnsýning Sjóminjasafns Borgarsögusafns Reykjavíkur og aðkoma tveggja hollvinasamtaka, Óðins og Magna.

Ný grunnsýning Sjóminjasafns Reykjavíkur er eitt af stærstu verkefnum Borgarsögusafns Reykjavíkur, sem varð til árið 2014 með sameiningu sögusafna borgarinnar undir einn hatt. Unnið var að gerð sýningarinnar allt frá þeim tíma uns hún var opnuð 8. júní 2018. Gildi fisksins fyrir afkomu Íslendinga verður seint ofmetið, en hann hefur verið mikilvægur hluti af íslensku mataræði um aldir og ein verðmætasta útflutningsvara þjóðarinnar. Í hugmyndavinnu fyrir sýninguna var leitað til fjölmargra sérfræðinga á ýmsum sviðum s.s. fiskifræðinga, umhverfisfræðinga og rithöfunda, auk sérfræðinga safnsins. Í undirbúnings-vinnunni var lögð áhersla á að greina markhópa og þeirri nýjung beitt að fá þá til að svara spurningum um hvað þeir vildu sjá. Hönnun sýningarinnar var í höndum Kossmann.dejong sem er hollenskt fyrirtæki sem starfar á alþjóðavettvangi. Sýningin er byggð í kringum fiskinn sjálfan þar sem honum er fylgt eftir úr hafinu í netið, um borð í bátinn, að landi, í gegnum vinnslu og loks á diskinn. Sýningin spannar sögu fiskveiða á Íslandi, frá því að árabátarnir viku fyrir stórskipaútgerð á síðustu áratugum 19. aldar og allt fram yfir aldamótin 2000. Hún sýnir breidd atvinnuvegarins, hve margir koma að honum með einu eða öðru móti, sjómenn, fiskverkafólk í landi, makar, börn, söluaðilar og neytendur, vísindafólk og stjórnmálamenn. Allir leggja sitt af mörkum og einnig þeir sem vinna að því að finna leiðir til að nýta veiðina sem best, svo sem roð, bein og annað sem nýta má. Þetta er umfangsmikil sýning, sett fram á lifandi og gagnvirkan hátt með gripum, textum, myndum og leikjum. Sagan er sögð frá sjónarhóli útgerðarbæjarins Reykjavíkur og umgjörð sýningarinnar í Sjóminjasafninu við Grandagarð er viðeigandi, því safnhúsið sjálft hýsti áður blómlega fiskvinnslu. Samstarf Sjóminjasafnsins við Hollvinasamtök varðskipsins Óðins og dráttarbátsins Magna er ein birtingarmynd af mörgum hvernig safnið er í góðum gagnkvæmum tengslum við það samfélag sem það starfar í og þjónar.

Mat valnefndar er að sýningin Fiskur og fólk í Sjóminjasafni Borgarsögusafns Reykjavíkur höfði til fjölbreytts hóps gesta, jafnt þeirra sem vel þekkja til og þeirra sem lítið þekkja til sjósóknar. Sýningin miðlar sögunni á fræðandi, lifandi, gagnvirkan og skemmtilegan hátt. Aðferðafræðin við gerð sýningarinnar og hið umfangsmikla tengslanet sem virkjað var, er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Listasafn Reykjavíkur.

Með verkefninu 2019 – Ár listar í almannarými beindi Listasafn Reykjavíkur sjónum að gildi listar fyrir mannlíf og ásýnd umhverfisins og þar með starfsemi safnsins utan veggja þess, en alls hefur safnið umsjón með 182 útilistaverkum. Verkefnið snýr að mörgum sviðum safnastarfs svo sem forvörslu og viðhaldi, sýningum og viðburðum, tækniframförum og orðræðu um list í almannarými. Ásmundarsafn, eitt þriggja húsa Listasafns Reykjavíkur er sterklega tengt útilistaverkum þar sem Ásmundur Sveinsson er höfundur höggmynda sem standa á yfir 20 áberandi stöðum í borgarlandslaginu og víða á landsbyggðinni. Verkefnið hófst með sýningu á Kjarvalsstöðum á innsendum tillögum að útilistaverki í Vogabyggð þar sem vinningstillagan, Pálmatré eftir listamanninn Karen Sanders var kynnt. Vikulega var útilistaverk valið til kynningar á samfélagsmiðlum safnsins. Snemma árs var nýtt smáforrit (app) tekið í notkun sem miðlar upplýsingum um útilistaverk í umsjá Listasafns Reykjavíkur. Hægt er að hlaða því niður í síma og sækja hljóðleiðsagnir, gönguleiðir sem hægt er að njóta hvort heldur gangandi eða hjólandi og einnig er boðið upp á leiki. Efnt var til sýningaraðar í Ásmundarsafni þar sem fimm listamönnum, sem eiga það sameiginlegt að eiga listaverk í almenningsrými, var boðið að sýna samhliða sýningu á listaverkum Ásmundar. Um vorið var efnt til þriggja málþinga: Hvað er almannarými?, Deilur um list í almannarými og Þróun og framtíð listar í almannarými. Í byrjun sumars var verkið Tákn eftir Steinunni Þórarinsdóttur afhjúpað á þaki Arnarhvols þar sem það mun standa tímabundið. Í september var sýningin Haustlaukar opnuð þar sem verk fimm myndlistarmanna birtust á fjölbreyttan og nýstárlegan hátt víða um Reykjavík. Í stað efnislegra skúlptúra, minnisvarða eða varanlegra umhverfisverka var sjónum beint að verkum sem eru unnin í óáþreifanlegt efni og í því sameiginlega rými sem tækni samtímans býður upp á. Viðfangsefnin tengdust málefnum líðandi stundar svo sem sítengingu, núvitund, umhverfismálum, valdi, eignarhaldi og mörkum einka- og almannarýmis. Í nóvember var síðan efnt til ráðstefnu í samvinnu við Hafnarborg og Rannsóknarsetur í safnafræðum undir yfirskriftinni List í almannarými: þýðing og uppspretta. Yfir árið voru mörg útilistaverk yfirfarin, forvarin og lagfærð. Þar má nefna Fyssu eftir Rúrí sem var endurvígð eftir langt hlé, Friðarsúlu Yoko Ono, Íslandsvita Parmiggani og Hvítu fiðrildin eftir Ásmund Sveinsson.

Mat valnefndar er að 2019 – Ár listar i almannarými hjá Listasafni Reykjavíkur hafi verið fjölbreytt og það vakti athygli á listinni í daglegu umhverfi utan veggja safnsins. Verkefnið náði til áþreifanlegra sem og óáþreifanlegra verka. Miðlunin var bæði hefðbundin og nýstárleg þar sem samfélagsmiðlar voru nýttir og tækninýjungar virkjaðar. Verkefnið er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Ný grunnsýning Náttúruminjasafns Íslands.

Náttúruminjasafn Íslands er höfuðsafn á sviði náttúrufræða. Þann 1. desember 2018 urðu þau tímamót að opnuð var fyrsta grunnsýning þess, Vatnið í náttúru Íslands, 11 árum eftir stofnun þessa höfuðsafns. Þar er fjallað um vatn frá ýmsum hliðum, um efna- og eðlisþætti þess, gerð og eðli vatnsauðlindarinnar, hlutverk vatns við mótun lands og uppbyggingu og fjölbreytileika vatnalífríkis, frá jurtum, örverum og dýrum til heilla vistkerfa. Sýningunni er ætlað að vekja áhuga og virðingu fyrir vatni, kynna leyndardóma vatnsins og mikilvægi þess fyrir farsæla framtíð og búsetu í landinu. Á sýningunni eru lifandi dýr og plöntur. Áhersla er lögð á gagnvirka miðlun og virka þátttöku gesta. Þar er miðlað hvernig vatn er undirstaða lífsins og hve fjölbreytt ásýnd vatns á Íslandi er, kalt grunnvatn og heitir hverir, stöðuvötn og straumvötn, mýrlendi margs konar og urmull fossa og flúða. Í boði er að skoða hulinn lífheim vatnsins, smásæ dýr og plöntur og læra um þróun þeirra og hlutverk í vistkerfinu. Einnig er hægt að uppgötva fjölbreytt vistkerfi ferskvatns, vatnadýr og vatnaplöntur, fengsælar laxveiðiár og heimsfræg fuglavötn. Fyrir þrjár margmiðlunarstöðvar á sýningunni hlaut margmiðlunarfyrirtækið Gagarín ein virtustu verðlaun á sviði hönnunar og nýsköpunar, The Red Dot, Best of the Best, í flokknum viðmótshönnun og notendaupplifun. Verðlaunuðu margmiðlunarstöðvarnar eru ólíkar en veita upplifun og sýn inn í þessa mikilvægu auðlind sem vatnið er, en þær eru: Fossar, myndrænn hljóðskúlptúr þar sem 773 fossanöfn á Íslandi steypast niður í háum fossi, Rennslismælar, gagnvirk stöð sem sýnir rauntímarennsli í 18 mismunandi ám á Íslandi sem Veðurstofa Íslands vaktar, og Vistrýnir, gagnvirk stöð þar sem gestir geta kannað lífríki í níu gerðum votlendis á Íslandi.

Mat valnefndar er að sýning Náttúruminjasafns Íslands, Vatnið í náttúru Íslands, höfði til fjölbreytts hóps gesta á ólíkum aldri þar sem mikilvægri þekkingu á sviði safnsins er miðlað til þeirra á forvitnilegan, faglegan og gagnvirkan hátt. Það er mikilvægt að höfuðsafn á sviði náttúruminja sé sýnilegt almenningi. Grunnsýningin er til fyrirmyndar og íslensku safnastarfi til framdráttar.

Grasagarður Reykjavíkur er lifandi safn undir berum himni. Þar er varðveittur stór hluti af íslensku háplöntuflórunni ásamt fjölbreyttu úrvali erlendra plantna. Heildarfjöldi safngripa er um 5.000, skipt í átta safndeildir.

Hlutverk Grasagarðsins er að varðveita og skrá plöntur til fræðslu, rannsókna og yndisauka. Plöntusöfnin gefa hugmynd um fjölbreytni gróðurs í tempraða beltinu nyrðra. Meginhluti tegundanna kemur úr frælistum erlendra grasagarða og fer ræktunin fer fram í sáningarhúsi, uppeldisgróðurhúsum, vermireitum og uppeldisbeðum.

Grasagarðurinn stendur fyrir öflugri fræðslustarfsemi fyrir almenning og skólahópa árið um kring, enda er fræðsla eitt af meginhlutverkum hans. Markmið fræðslunnar er að nýta hin margvíslegu plöntusöfn til fræðslu um umhverfið, garðyrkju, grasafræði, dýralíf, garðmenningu og grasnytjar, sem og til eflingar útiveru og lýðheilsu. Auk fræðslusamstarfs við leik- og grunnskóla borgarinnar hefur Grasagarðurinn verið í samstarfi við m.a. Kvikmyndasafn Íslands, Garðyrkjufélag Reykjavíkur og Listaháskóla Íslands. Ýmis samstarfsverkefni á sviði rannsókna og söfnunar hafa ennfremur verið unnin á undanförnum árum í Grasagarðinum í samstarfi við Náttúrufræðistofnun Íslands, Lystigarð Akureyrar, Norræna genabankann o.fl.

Grasagarðurinn starfar samkvæmt íslensku safnalögunum og er viðurkennt safn. Sömuleiðis er unnið eftir lögum um náttúruvernd, öðrum íslenskum lögum og reglugerðum er varða starfsemina og alþjóðlegum samþykktum um líffræðilegan fjölbreytileika.

Mat valnefndar er að Grasagarður Reykjavíkur gefi ómetanlega innsýn í stórmerkilega flóru Íslands og sé einstakur meðal safna á Íslandi. Garðurinn er lifandi safn undir berum himni, með lifandi safngripum. Fræðsla er mikilvæg stoð í starfseminni, ásamt rannsóknum, þar sem áhersla er lögð á fjölbreytt samstarf.

Þjóðminjasafn Íslands er höfuðsafn á sviði menningarminja og leiðandi á sínu sviði. Þar er varðveittur mikilvægur minjaauður þjóðarinnar, sem er í senn kveikja þekkingar og nýsköpunar.

Undanfarin ár hefur Þjóðminjasafn Íslands tekið framfaraskref í varðveislumálum sem eru öðrum söfnum til fyrirmyndar. Rannsókna- og varðveislusvið safnsins hefur aukið þekkingu safnmanna á fyrirbyggjandi þáttum forvörslu og mikilvægi réttrar meðhöndlunar safngripa með útgáfu Handbókar um varðveislu safnkosts, sem aðgengileg er á vefsíðu safnsins. Góð varðveisla þjóðminja er forsenda þess að framtíðin þekki þann auð og geti nýtt sér hann.

Árið 2016 var tekið í notkun nýtt varðveislu- og rannsóknasetur Þjóðminjasafns Íslands á Tjarnarvöllum 11 í Hafnarfirði. Húsnæðið var innréttað sérstaklega eftir þeim kröfum sem sérfræðingar safnsins settu til þess að tryggja kjöraðstæður til varðveislu safngripa. Aðstaða til þess að sinna varðveislu er til fyrirmyndar; vinnuaðstaða fyrir móttöku gripa og skráningu ásamt vel útbúnu forvörsluverkstæði. Rými til rannsókna er stórbætt og fræðimönnum og nemendum er gefið færi á að nýta safnkostinn í verkefnum sínum. Varðveislu- og rannsóknasetrið styður mjög vel við markmið safnastefnu á sviði menningarminja þar sem aðstæður hafa verið skapaðar til að gera starfsfólki enn betur kleift að vinna faglega og á vandaðan hátt með safnkostinn um leið og rækt er lögð við starfsumhverfið til að styðja við markmið safnastarfsins.

Mat valnefndar er að varðveislu- og rannsóknasetur Þjóðminjasafns Íslands muni hafa afgerandi áhrif á fagleg vinnubrögð starfsmanna safna um allt land. Með því er tónninn gefinn fyrir framtíðarvarðveislu þjóðargersema.

Ásmundur Sveinsson var einn frumkvöðla höggmyndalistar á Íslandi. Honum auðnaðist löng og starfssöm ævi og eftir hann eru listaverk, sem hann tryggði örugga framtíð með því að ánafna þeim Reykjavíkurborg eftir lát sitt, ásamt eintöku húsi sínu við Sigtún í Reykjavík.

Við stofnun safnsins árið 1983 var strax ákveðið að stefna þess yrði að leggja áherslu á að halda á lofti verkum listamannsins og gildum. Það er gert með því að tengja þau strauma og stefnum líðandi stundar í samspili við verk valinna, ungra listamanna.

Í Ásmundarsafni hefur síðustu misseri tekist einkar vel að halda uppi lifandi samræðu bæði við listasöguna jafnt og samtímann með vel skipulagðri sýningarstefnu. Valin eru til sýningar verk starfandi listamanna eða þeim boðið að gera ný verk og þau sett í samhengi við safnkostinn og vinnuaðferðir Ásmundar með vel útfærðri sýn sýningarstjóranna. Þannig er sýn okkar á verk þessa mikla meistara endurnýjuð með reglulegu millibili, sem um leið varpar nýju ljósi á íslenska listasögu og túlkun okkar á henni. Þannig sýnir safnið hvernig mögulegt er halda safnkosti í stöðugri endurskoðun með því að velta upp nýjum flötum og skoðunum frá ólíkum sjónarhornum virkra listamanna í samtímanum. Þá hafa verið gefin út rit og bækur um list og persónusögu Ásmundar og lögð er áhersla á útgáfu fræðsluefnis, sem tryggir miðlun á stórmerkum arfi listamannsins

Ásmundarsafn er einmenningssafn, sem skarar fram úr á landsvísu. Aðferðir sem hafðar eru að leiðarljósi í starfi safnsins sýna að vel hefur tekist að glæða safnið og halda markvisst á lofti minningu og listsköpun merks myndhöggvara, sem markaði spor með listsköpun sinni og mun áfram gera það í gegnum metnaðarfulla starfsemi safnsins.

Sýningin Sjónarhorn í Safnahúsinu við Hverfisgötu er samstarfsverkefni Þjóðminjasafns Íslands, Listasafns Íslands, Náttúruminjasafns Íslands, Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns og Þjóðskjalasafns Íslands. Samstarfið markar tímamót í safnastarfi á Íslandi, en afar vel hefur tekist að leiða saman þessar ólíku stofnanir í því markmiði að miðla sjónrænum menningararfi þjóðarinnar. Þá heiðrar sýningin Safnahúsið sjálft á viðeigandi hátt, sem upphaflega var byggt til að varðveita og miðla menningarminjum úr ólíkum áttum.

Sjónarhorn býður gestum í leiðangur um íslenskan myndheim frá fortíð til nútíðar. Sýningin státar af forngripum, handverki, náttúruminjum, listaverkum, handritum, hönnun og ýmiss konar skjölum, sem saman mynda marglaga sýn. Þessi nálgun hvetur áhorfandann til að velja sér sitt sjónarhorn um leið og honum er ljóst að ekki er til neitt eitt réttmætt sjónahorn. Þá eru það nýmæli hér á landi að menningararfur á svo á víðtæku tímabili sé skoðaður með sjóngleri listasögunnar og hins fagurfræðilega, en í því tilliti er sýningin endurskoðun á þröngri túlkun muna af því tagi sem á henni er til sýnis. Þannig færir sýningin okkur nýjar menningarlegar víddir og viðmið sem beitir annarskonar lestri á sögunni og skilar jafnvel nýjum skilningi á menningarsögu okkar.

Sýningarstjórnun er afar vönduð og byggir á heildstæðri og ígrundaðri afstöðu til safnkostar allra hlutaðeigandi stofnana. Unnið út fyrir hefðbundin flokkunarkerfi safna, sem brotin eru niður og gripir látnir tala sínu máli í krafti sjónrænna áhrifa fremur en eðliseiginleikum eða tegundum. Þá ríkir skýr meðvitund um að sú nálgun sem hér er beitt taki mið af því áður hefur verið gert á safnasviðinu, og að á sama tíma sé hún lituð af þeim samtíma sem sýningin sprettur úr. Sýningin er þannig í áhugaverðu samtali við sögu og hlutverk safna í samtímanum, sem gerir áhorfandann um leið meðvitaðan um vald safnastofnana og sýningastjórans sjálfs til að hafa áhrif á sjálfsímynd þjóða. Þá fellur hönnun sýningarinnar fullkomlega að þessu markmiði og minnir á furðustofur endurreisnarinnar (e. cabinets of curiosity), þar sem ólíkum gripum ægir saman og ekki er gerður stigveldismunur á náttúruminjum, menningarminjum og listaverkum.

Mjög ítarleg leiðsögn fylgir sýningunni, hvort sem er á vef, í hljóðleiðsögn eða smáforriti fyrir síma, og þannig er nútíma safnatækni vel nýtt. Upplýsingar á vef er auðvelt að finna og hægt er að kafa á dýptina í efni um einstaka gripi. Prentuð sýningarskrá er sömuleiðis vönduð og fagurlega hönnuð.

Hafnarborg hefur á síðustu árum unnið að stefnumótun í virku samráði við nærsamfélagið. Sýningardagskráin er fjölbreytt með ákveðinni áherslu á hafnfirska listamenn eins og sjá má í sýningarröð safnsins á verkum Eiríks Smith og glæsilegri yfirlitssýning um feril Rúnu, Sigrúnar Guðjónsdóttur. Auk sýninga á samtímalist og hönnun af ýmsum toga.

Eftirtektarverð nýbreytni í sýningargerð var sýningin Þitt er valið þar sem almenningi var boðið að velja verk á sýninguna í gegnum menningarsögulega gagnasafnið Sarp. Allir gátu sent inn tillögu að verki úr safnkosti Hafnarborgar sem síðan var sett upp á sýningunni. Þátttakendur skiluðu einnig inn texta með lýsingu á því hvers vegna viðkomandi verk varð fyrir valinu. Sýningin endurspeglaði fjölbreyttan safnkost Hafnarborgar, verk innlendra og erlendra listamanna, á sama tíma og persónuleg tengsl almennings við myndlist urðu sýnileg.

Gestir Hafnarborgar hafa haft tækifæri til þátttöku í öðrum verkefnum t.d.  Þinn staður okkar umhverfi – Skipulag-verkefni í vinnslu sem var opin vinnustofa um umgjörð daglegs lífs í Hafnarfirði og einn liður í endurskoðun aðalskipulags bæjarins.

Safnið býður upp á metnaðarfulla hádegistónleikadagskrá, vinnustofur fyrir börn og fleira til  að efla tengsl sín við nærsamfélagið um leið og það sinnir öflugu sýningar og útgáfustarfi. Hafnarborg er safn sem leggur metnað sinn í að þjóna því fjölbreytta samfélagi sem það starfar í.

Þjóðminjasafn Íslands hélt árið 2013 upp á 150 ára afmæli sitt með veglegri dagskrá. Hátíðarhöldin hófust snemma árs með útgáfu á kynningarblaði sem dreift var á hvert heimili í landinu og sjónvarpsþætti. Þar var vakin athygli á fjölbreyttri starfsemi safnsins og fólkinu sem vinnur störfin. Hátíðardagskrá, sýningar, útgáfur, málþing og leiðsagnir eru meðal þess sem almenningi var boðið upp á í tilefni afmælisins.

Viðamiklum rannsóknum sem unnið hafði verið að í langan tíma voru gerð skil með glæsilegum sýningum og útgáfum. Annars vegar Silfur Íslands þar sem ítarleg rannsókn birtist bæði í efnismiklu ritverki og í ævintýralegri sýningu. Hins vegar útgáfa og sýning á ljósmyndum frumkvöðulsins Sigfúsar Eymundssonar sem varpaði nýju ljósi á myndheim hans í gegnum sjónarhorn fræðilegra rannsókna og greiningar. Bæði þessi verkefni endurspegla mikilvægi rannsókna í starfi safnsins og þær fjölbreyttu aðferðir sem nota má til að miðla niðurstöðum rannsókna til almennings.

Afmælisárið var helgað íslenskri æsku og fékk æskufólk að spreyta sig á leiðsögn um safnið, taka þátt í vinnustofum, velja framtíðarminjar í tímahylki safnsins svo dæmi séu tekin. Þjóðminjasafnið sýndi á afmælisárinu að það er safn í fremstu röð, bæði í þjónustu sinni við almenna gesti, sýningum, rannsóknum og útgáfustarfsemi. Afmælisárið var jafnframt afmæli safnastarfs í landinu og vakti athygli á starfi safna og mikilvægi þess fyrir samfélagið.

Einar Jónsson myndhöggvari átti frumkvæði að því að íslenska ríkið byggði safn yfir verk hans á Skólavörðuholti. Listasafn Einars Jónssonar var opnað almenningi árið 1923 og á sér því tæplega 90 ára sögu. Hugmynd Einars var sú að safnið og verkin í því mynduðu heildarverk þar sem hvert verk er hlekkur í heildarupplifun fyrir áhorfandann. 

Á 9. áratugi 20. aldar var höggmyndagarði bætt við safnið og verk Einars gerð aðgengileg á lóð þess. Þá var safninu einnig breytt töluvert. Á síðustu árum hefur verið unnið að því innan Listasafns Einars Jónssonar að koma safninu að innan í upprunalegt horf. Um er að ræða umfangsmikið verkefni sem unnið er í áföngum samhliða því að gera safnið sjálft og list Einars aðgengilega almenningi. Þetta er mikil áskorun fyrir safnið þar sem húsið er friðað og erfitt umgengis auk þess sem erfðaskrá Einars leggur línurnar í mörgum málum.

Ný heimasíða safnsins, www.lej.is, er áfangi í þeirri viðleitni að gera byggingu og list Einars aðgengilega á áhugaverðan hátt og góð mynd er gefin af sögu safnsins sjálfs sem er tengd hugmyndafræði listamannsins. Á heimasíðunni er mikið efni birt og gert er ráð fyrir áframhaldandi þróun. Ýmsar heimildir um Einar og list hans eru gerðar aðgengilegar og þannig er lærðum og leikum gefin innsýn í hugarheim listamannsins og ferilinn á bak við verkin í safninu og í garðinum. Í textum og myndbandsupptökum er teflt saman fræðandi lýsingum listfræðings á nokkrum af helstu verkum Einars og hugrenningum almennra safngesta tengdum upplifun af sömu verkum. Á sama hátt eru á síðunni birtar myndbandsupptökur úr turníbúð Einars og Önnu eiginkonu hans sem ætlað er að auka aðgengi almennings að þeim hluta safnbyggingarinnar. Vefsíðan er afar aðgengileg og auðveld í notkun. Hún er fallega hönnuð og vel unnin og textar eru bæði á íslensku og ensku. Síðan er góður inngangur og kynning á safninu.

Starfsemi safna hverfist um varðveislu og rannsóknir á fjölbreyttum safnkosti sem m.a. inniheldur listaverk, forngripi, bækur, náttúrugripi, ljósmyndir og handrit frá öllum tímabilum Íslandssögunnar. Með fyrirbyggjandi forvörslu er leitast við að hægja á eðlilegri hrörnun safngripa og þannig koma í veg fyrir óafturkræfar skemmdir. Þar skiptir máli, rétt meðhöndlun gripa og góður umbúnaður. Einnig nákvæmt eftirlit með umhverfi gripanna, hvort heldur er í safngeymslum eða sýningarsölum. Auk stýringar á ljósmagni, hitastigi og rakastigi þurfa að vera til staðar viðbragðsáætlanir sem tryggja rétt viðbrögð og öryggi safnkosts í óvæntum aðstæðum sem geta skapast af völdum náttúru.

Öll söfn þurfa markvisst að beita þessum aðferðum fyrirbyggjandi forvörslu til þess að verja safnkostinn skemmdum. Forvarslan á Rannsókna- og varðveislusviði Þjóðminjasafns Íslands hefur um árabil staðið að því að auka þekkingu safnmanna á aðferðum fyrirbyggjandi forvörslu og mikilvægi réttrar meðhöndlunar safngripa. Grettistaki hefur verið lyft. Á síðustu árum hafa jarðskjálftar og eldgos endurtekið ógnað menningararfi þjóðarinnar og um leið sýnt fram á mikilvægi  vel undirbúinna viðbragðsáætlana og samvinnu safnmanna við björgun og hreinsun. Við þær aðstæður hefur vel komið í ljós mikilvægi fyrirbyggjandi forvörslu við að tryggja öryggi safnkostsins. Þar hefur forvarslan hjá Þjóðminjasafni Íslands gegnt leiðbeinandi og leiðandi hlutverki og starfið allt verið unnið undir öflugri forystu starfsmanna hennar.

Handbók um varðveislu safnkosts er gott dæmi um viðleitni forvarða Þjóðminjasafnsins til þess að miðla af þekkingu sinni og þannig tryggja langtímavarðveislu og öryggi safnkosts þjóðarinnar. Handbókin á sér bandaríska fyrirmynd National Park Service Museum Handbook. Forverðir og ýmsir sérfræðingar hafa þýtt og staðfært efnið og því er hluti bókarinnar frumsaminn og byggir á íslenskum aðstæðum. 

Bókin er í tveimur bindum. Fyrra bindið sem var gefið út á pdf-formi i lok árs 2011 fjallar um umhverfi í söfnum, meðhöndlun og pökkun. Þar er einnig fjallað um skilyrði í geymslum, öryggi safnkosts og neyðaráætlun. Seinna bindið, sem er væntanlegt, mun fjalla um varðveislu gripa eftir tegundum og efni. Í Handbók um varðveislu safnkosts er fjöldi tengla á ítarefni á veraldarvefnum sem auka verulega gildi bókarinnar auk þess sem gert er ráð fyrir að hægt verði að bæta við frekari upplýsingum. Þess vegna er Handbókin gefin út rafrænt. Einnig er markmið aðstandanda bókarinnar að hún sé aðgengileg öllum sem not hafa fyrir efni hennar. Þetta er mikilvægt því almenningur, félög, fyrirtæki og stofnanir aðrar en söfn varðveita stóran hluta menningararfsins. 

Handbók um varðveislu safnkosts er unnin að frumkvæði forvörslunnar á Þjóðminjasafni Íslands og í góðri samvinnu við Þjóðskjalasafn Íslands og Landsbókasafn –Háskólabókasafn. Hér er um að ræða afar gott dæmi um árangursríka samvinnu sérfræðinga sem starfa að fyrirbyggjandi forvörslu hjá opinberum varðveislustofnunum.

Byggðasafn Skagfirðinga var stofnað 15. júní 1952 og hefur aðsetur sitt í Minjahúsinu á Sauðárkróki og í Glaumbæ í Skagafirði. Safnið hefur um árabil verið öflug menningarstofnun, þar sem það hefur rækt lagalega skyldur sínar, sem byggðasafn og um leið með öflugri starfsemi tekist á við ótal menningarleg verkefni á starfsvæði sínu. Forsvarsmaður safnsins og starfsmenn þess hafa haft frumkvæði og verið öðrum söfnum víða um land til fyrirmyndar hvað varðar söfnun, varðveislu og skráningu, rannsóknir og miðlun á sviði byggðamenningar.

Áhrifin af þessari öflugu starfsemi hefur leitt til þess að faglegur metnaður hefur aukist hjá sambærilegum stofnunum á svæðinu og í sumum tilfellum hefur verið stofnað til nýrra menningarstofnana á borð við Vesturfarasetrið á Hofsósi, sem með fulltingi Byggðasafns Skagfirðinga er orðin öflug miðstöð rannsókna og miðlunar á Vesturheimsferðum Íslendinga á 19. og 20. öld.

Dómnefnd telur að Byggðasafnið Glaumbær sé eitt af mörgum söfnum Íslands sem hefur sinnt öllum lagalegum skyldum sínum af alúð og ódrepandi áhuga.  Með elju sinni hefur það opnað augu Skagfirðinga og annarra fyrir mikilvægi þess að byggðalög eigi sér og annist sín menningarverðmæti og þannig sinnt samfélagslegum skyldum sínum.

Heimilisiðnaðarsafnið á Blönduósi var stofnað árið 1976. Safnið skapaði sér strax í upphafi ákveðna sérstöðu þar sem lögð var áhersla á söfnun, rannsóknir og sýningar á heimagerðri tóvinnu og textílmunum á borð við þjóðbúninga og listfengnar hannyrðir. Safnið hefur haft mikil áhrif á safna- og menningarstarf í landinu með ýmsum hætti. Sem dæmi hefur safnið sýnt fram á mikilvægi þess að söfn líti á  söfnunarflokka á borð við textíl, sem mikilvægt framlag til menningarsögu landsins og að hlúa skuli að þeim arfi með sýningum og rannsóknum. Sýningar safnsins eru einnig mikilsvert framlag til þeirrar endurnýjunar sem íslenskur menningararfur hefur gengið í gegnum á síðastliðnum tveimur áratugum, þar sem lögð hefur verið áhersla á notagildi arfsins til miðlunar og nýsköpunar.

Dómnefnd telur að Heimilisiðnaðarsafnið sé eitt þeirra safna á Íslandi sem hefur sýnt fram á mikilvægi þess að safna og varðveita þann hluta menningararfsins sem flestir hafa litið á sem hversdagslega  hluti  eins og textíl sem flokkaðist lengi vel sem heimilisiðja.  Safnið hefur, með útgáfum, málþingum og sýningum, sýnt fram á að textíll í allri sinni mynd er mikilvæg menningarverðmæti sem ber að varðveita og hlúa að. Textílarfleifðin er þar notuð markvisst sem grunnur að hönnun nýrra og skapandi muna.

Minjasafnið á Akureyri er eitt öflugasta byggðasafn landsins og í góðum tengslum við umhverfi sitt. Það hefur markvisst byggt upp öfluga starfsemi þar sem hin innri og þýðingarmiklu störf hafa verið unnin af alúð og samviskusemi. Það stendur fyrir metnaðarfullum sýningum í Laufási, Kirkjuhvoli á Akureyri, Nonnahúsi og víðar. Safnfræðsla, þar sem safnkennsla er í lykilhlutverki, og önnur miðlun eru til fyrirmyndar.

Safnið hefur um árabil virkjað almenning til samvinnu til að viðhalda þekkingu eldri kynslóða og notað rannsóknir á minjaumhverfinu, s.s. fornleifaskráningar, rannsóknir og húsakannanir til vitundarvakningar um menningu byggðanna. Safnið varðveitir þúsundir muna og heimilda um minjaumhverfið og á mikið safn ljósmynda. Allt skráð með aðgengilegum hætti. Safninu hefur tekist að virkja vel áhugamannafélög, sem standa að safninu, sýna vel lifandi áhuga heimamanna og starfsfólks safnsins fyrir störfum þess. Með hinu nýja Gásaverkefni sýnir safnið hvernig hægt er að nýta minjaarfinn til vitundarvakningar um þýðingu minjastaða og sögunnar og hvernið hægt er að sameina krafta áhugahópa í starfsumhverfi safnsins um leið og styrktar eru stoðir menningartengdrar ferðaþjónustu í héraði. Minjasafnið á Akureyri er til fyrirmynar varðandi tengsl safns og samfélags.

Í Safnasafninu á Svalbarðsströnd fer fram ástríðufull söfnun á alþýðulistaverkum sem flokka má sem „sjálfsprottna“ list og stuðlar þannig að varðveisla menningararfs sem annars hefði getað farið forgörðum. Safnið geymir auk þess fjölda annarra forvitnilegra gripa, mikið  brúðusafn og einstakt leikfangasafn. Safnasafnið á einnig fjölbreytt safn nútímalistaverka eða verk eftir lærða samtímalistamenn, svo sem málverk, höggmyndir, teikningar, vatnslitamyndir og útsaum. Öll ytri umgjörð safnsins er til fyrirmyndar. Nýlega hefur sýningarrými safnsins stækkað töluvert með nýrri viðbyggingu sem tengir saman upphaflega húsnæðið og eldra hús sem flutt var á staðinn. En sýningar safnsins teygja sig líka oftar en ekki út fyrir safnahúsið í aðliggjandi garð og trjálundi.

Styrkur safnsins felst í einstökum safnkosti og miðlun hans, fjölmörgum sýningum sem eru áhugaverðar og spennandi. Mikil áhersla hefur verið lögð á að tengja saman alþýðulist og samtímalist, þ.e. hina „sjálfsprottnu“ list og list lærðra myndlistarmanna með sýningum þar sem hugmyndaheimur og mörk myndlistarinnar eru könnuð. Safnið hefur áhugavert og persónulegt yfirbragð þar sem gestir hafa aðgang að stóru bókasafni um viðfangsefni sem tengjast safneigninni.

Safnasafnið er dæmi um það hvernig ódrepandi áhugi og ástríða einstaklinga á viðfangsefninu ásamt faglegum metnaði gerir safnið að áhugaverðum og spennandi stað að heimsækja. Safnasafnið við Svalbarðsströnd er sannarlega fyrirmyndarsafn þar sem leitast er við að varðveita, túlka og kynna menningararfinn á framsækinn og áhugaverðan hátt.